«تخمدان»؛ نگین الماس – چگونه از آن مراقبت کنیم؟ همه چیز درباره «کیست تخمدان»

دکتر زهره لواسانی- عضو هیأت علمی دانشگاه/

ساده ‏اندیشی در مسائل پزشکی مجاز نیست، به‏ خصوص در مورد مسأله تخمدان که عضوی کلیدی است و سلامتی و شادابی و زایندگی زن مستقیماً با آن در ارتباط است. خانم‏ها باید حساس باشند و مثل یک «نگین الماس»، آن را گران‏قیمت بدانند. مشکلات تخمدانی از جنین داخل شکم مادر تا صد سالگی می‏تواند ظهور کند، پس در هر مرحله‏ ای از زندگی حتی در کودکی باید مواظب این عضو حساس (که جانشین ندارد) باشیم.

یکی از مشکلات شایع تخمدان؛ «کیست تخمدان» است. ممکن است برخی از خانم‏ها دچار «کیست تخمدان» باشند، بدون این‏که اطلاعی در این باره داشته باشند. ممکن است دختر خانمی از اختلالات دوره ماهانه شکایت داشته باشد و نمی‏داند چه کاری انجام دهند و حتی به دلیل بی‏اطلاعی از اهمیت موضوع، آن را با مادرش نیز در میان نگذارد تا چه برسد به مراجعه به پزشک متخصص! شاید وی مبتلا به «کیست تحمدان» باشد و نمی‏داند چه بکند، از این رو لازم است بانوان و به ویژه دختران عزیز با «کیست تخمدان» آشنا شوند. مطالب زیر در این زمینه ارایه می‏شود:

تعریف و سن شیوع کیست تخمدان

‎«کیست تخمدان»، عبارت است از توده ‏های تخمدانی معمولاً خوش‏ خیم که اغلب از نسج تخمدان تولید می‏شود و در بسیاری از موارد از فولیکول‏های سطح تخمدان سرچشمه می‏گیرد. در واقع «کیست تخمدان» از توده‏ های کیسه‏ مانندی که دارای یک جدار است و مقداری مایع ساده داخل آن جمع شده، تشکیل شده است.

کیست تحمدان، بیماری بسیار شایع زنان است، مربوط به سن خاصی نبوده اما با شروع سن باروری، احتمال به وجود آمدن آن‏ها افزایش می‏یابد و در سنین ۲۰ تا ۴۲ سالگی بیشتر دیده می‏شوند.

علت بروز کیست تخمدان

دلیل اولیه پیدایش کیست تخمدان، «اختلال در تخمک‏ گذاری» است که علت آن می‏تواند در خود تخمدان یا غیرتخمدانی باشد و در این موارد اغلب با درمان دارویی بیماری رفع می‏شود ولی با قطع شدن دارو مجدداً عود می‏کند.

دلیل دیگر، «افزایش هورمون پرولاکتین» (هورمون محرک تولید شیر در بدن) به علل مختلف است. کم‏کاری یا پرکاری تیروئید و سایر اختلالات هورمونی نیز می‏توانند باعث کیست تخمدانی شوند.

علل متفاوتی می‏تواند باعث بروز کیست تخمدان شود که اکثراً علت آن «عدم تخمک‏ گذاری» است، چون فولیکولی که قرار است «تخمک» را ایجاد کند و معمولاً در روز چهاردهم بعد از شروع عادت ماهیانه، پارگی طبیعی پیدا کرده و تخمک را آزاد می‏کند، این اتفاق در این فرد رخ نمی‏دهد و با تجمع آب در داخل خود، تبدیل به کیست می‏شود. گاهی چند تخمک چند کیست تولید می‏کنند و این عمل تکرار شده، تعداد زیادی کیست کوچک در تخمدان‏ها ایجاد می‏شود که آن‏ها را به نام تخمدان‏های «پلی‏ کیستیک» می‏شناسیم.

علایم کیست تخمدان

‎اغلب کیست‏های تخمدان منجر به علائمی نمی‏شوند، اما در صورت وجود علائم، آن‏ها عبارتنداز:

– احساس ناراحتی در شکم

– درد به هنگام مقاربت

– بی‏نظمی قاعدگی که گاهی همراه با خونریزی شدید می‏باشد.

– خونریزی بعد از یائسگی

– کیست‏های بزرگ می‏توانند موجب فشار روی مثانه گردیده و منجر به احتباس ادرار شوند و یا ممکن است منجر به تکرار ادرار شوند.

علایم حاد کیست تخمدان شامل: احساس درد ناگهانی شکم، تهوع و استفراغ، تغییرات نبض، احساس ضعف که ممکن است به علت خونریزی داخلی باشد. بعضی وقت‏ها با خونریزی مختصر پریتوئن، علایم شدت پیدا نمی‏کند و با استراحت در بیمارستان علایم بهبود پیدا کرده و احتیاج به عمل ندارد.

در موارد نادر، کیست هورمون استروژن قبل از بلوغ تولید می‏کند که منجر به رشد جنسی زودرس می‏شود.

بعضی کیست‏های تخمدان، هورمون‏های جنسی مردانه تولید می‏کنند که منجر به بروز صفات مردانه نظیر رشد مو در صورت می‏شود.

تمام مادران عزیز اگر دختر خانمی دارند که چاق است، اختلال عادت ماهانه دارد و به خصوص موی اضافی غیرعادی در بدن دارد (هیرسوتیسم) این سه علامت را جدی بگیرند و حتماً با پزشک متخصص زنان مشورت کنند.

انواع کیست تخمدان

  • کیست‏ ساده: نوع شایع کیست‏های تخمدان، اکثراً کیست‏های «ساده» هستند.
  • کیست بدخیم: در مواردی کیست‏های تحمدان می‏تواند «بدخیم و خطرناک» باشد که برای تشریح آن‏ها به بحث‏های پیچیده پزشکی نیاز می‏باشد.
  • کیست‏ لوتیئنی (فونکسیونل): گاهی هم از محل فولیکول تخمدانی در مرحله دوم سیکل ماهانه که دوره «لوتیئنی» نامیده می‏شود، کیست‏های لوتیئنی ساخته می‏شود که آن‏ها نیز به نام کیست «فونکسیونل» شناخته شده و خطرناک نیستند. این کیست‏ها یا خود به خود و یا به‏وسیله درمان‏های ساده رفع می‏شوند.

درمان کیست تخمدان

چنان‏چه اشاره شد، کیست‏هایی که جدار نازک و صاف دارند، ساده هستند و در داخل آن‏ها مایع صاف بدون هیچ‏گونه نسج اضافی ملاحظه می‏شود این‏ها کیست‏های «فونکسیونل» هستند و اکثراً خود به خود رفع می‏شوند، پس به درمان خاصی نیاز ندارد.

ولی گاهی همین کیست‏ها، کمی بزرگ‏تر شده و می‏توانند علایمی مثل درد در زیردل و اختلال در دوره ماهانه بیمار تولید کنند. گاهی هم لکه‏بینی در این بیماران دیده می‏شود که با استفاده از قرص‏های ضدبارداری به راحتی درمان می‏شوند و با یک سونوگرافی ساده هم تشخیص داده می‏شوند.

در ضمن تخمدان‏های با کیست‏های متعدد (پلی‏ کیستیک) نسبتاً خوش‏ خیم هستند، ولی درمان آن‏ها در بیماران مختلف بر حسب شرایط بیمار نظیر وزن و این‏که ازدواج کرده یا نه و یا بچه می‏خواهد یا نمی‏خواهد کاملاً متفاوت است و به بررسی‏ها و آزمایش‏های دقیق‏تر و مراجعه ‏های متعدد به پزشک نیاز دارد.

در بیماری که کیست تخمدان دارد، اگر علایم غیرعادی رخ دهد، ممکن است کار به جراحی بکشد، مثلاً کیست پاره شود و یا دردهای شکمی و لگنی حاد و علایم خونریزی داخل شکمی پیدا شود، اکثراً کار به جراحی می‏کشد.

در بعضی موارد هم ممکن است کیست دچار پیچ‏ خوردگی شود و این پیچ‏ خوردگی ادامه یافته منجر به تحریک پریتون و کیست دچار کم‏ خونی شود. در این صورت نیز اگر علایم با جابجایی و استراحت تغییر نکند و درد و استفراغ ادامه پیدا کند، باید جراحی شود.

در حالتی که کیست خیلی بزرگ شود و یا آن‏که پس از چند دوره درمان طبی به درمان جواب ندهد نیز باید جراحی شود. معمولاً تخمدان‏های با کیست‏های متعدد به جراحی نیاز ندارند ولی بیمار باید با دقت تحت نظر باشد و ممکن است سال‏ها به درمان طبی نیاز داشته باشد که بر حسب شرایط سنی، وضعیت کیست‏ها و شرایط زناشویی و وزن بیمار، درمان‏ها متفاوت خواهد بود.

پیشگیری از کیست تخمدان

پیشگیری بدون استفاده از دارو برای کیست تخمدان وجود ندارد، تجربه نشان داده که افرادی که از قرص‏های ضدبارداری استفاده می‏کنند، کمتر دچار کیست تخمدان می‏شوند و در حاملگی و شیردهی نیز به علت مهار فعالیت تخمدان کیست‏های تخمدان کمتر مشاهده می‏شود و اگر هم وجود داشته باشد در دوره بارداری و شیردهی خود به خود پس رفت پیدا می‏کند.

معمولاً خانم‏هایی که دیر ازدواج می‏کنند و دیر حامله می‏شوند، بیشتر در معرض این کیست‏ها قرار می‏گیرند، ولی کاملاً نمی‏توانیم بگوییم که برای جلوگیری از کیست تخمدان، قرص ضدبارداری مصرف کنند، چون همه خانم‏ها دچار کیست تخمدان نمی‏شوند. بنابراین توصیه می‏کنیم با مراجعه مرتب سالانه به پزشک متخصص زنان مشاوره و معاینه شوند و هرگاه دردهای مبهم لگنی، لکه‏بینی و یا بی‏نظمی در عادت ماهانه پیدا کردند، باید با متخصص زنان مشورت کنند و به موقع سونوگرافی انجام دهند تا در صورت کیست، نوع آن مشخص شود و درمان به روش صحیح صورت گیرد. چون اکثر این کیست‏ها در صورت تشخیص به موقع با درمان دارویی (استفاده از هورمون‏ها) رفع خواهند شد و به ندرت کار به جراحی می‏کشد.

اثر قرص‏های ضدبارداری در پیشگیری از کیست تخمدان

اثر قرص‏های ضدبارداری در عقیم کردن خانم‏ها علمی نیست، مگر این‏که به مدت خیلی طولانی قرص بخورند، به طوری که اندومتر خیلی لاغر شود، ولی هیچ منبعی ننوشته است که قرص ضد بارداری کسی را برای ابد عقیم می‏کند. ممکن است بارداری را مدتی به تأخیر بیندازد، ولی عقیم و نابارور نمی‏کند. حتی بعضی خانم‏ها که قرص مصرف می‏کنند، وقتی آن را قطع می‏کنند، دچار آمنوره (قطع پریود) می‏شوند. توصیه می‏شود کسانی که قرص مصرف می‏کنند، قبل از پنج سال دوباره بازنگری کنند و با نظر پزشک معالج قرص را ادامه دهند.

کیست تخمدان و ارتباط آن با ازدواج و حاملگی

دیر ازدواج کردن باعث کیست تخمدان، فیبروم رحم، زایمان‏های با سزارین، شیردهی ناموفق، آندومتریوز و… می‏شود. افرادی که هنوز ازدواج نکرده‏ اند نیز نباید رها شوند، چون اختلالات و تغییرات هورمونی ایجاد عوارض می‏کند و حتی می‏تواند حالتی شبیه دیابت در بیماران ایجاد کند.

از طرفی به نظر می‏رسد احتمال حاملگی در کسانی که کیست خوش‏ خیم تخمدان دارند نسبت به افراد عادی کمتر است به همین دلیل پزشکان توصیه می‏کنند افراد زودتر باردار شوند و بچه‏ دار شدن را به سنین آخر باروری موکول نکنند.

در تخمدان‏های پلی‏کیستیک با توجه به این‏که کاملاً وضع آندوکرینولوژی زن به هم می‏خورد و از تخمدان‏های کیستیک و بدون تخمک‏گذاری هورمون‏های مردانه ترشح می‏شود، همچنین پرمویی (هیرسوتیسم) و اختلالات شدید دوره ماهانه دیده می‏شود (مثلاً هر شش ماه یا هر سه تا چهار ماه یک‏بار پریود می‏شوند) فرد دچار «الیگومنوره» شدید می‏شود، در نتیجه با شرایط حاملگی دشوار رو به رو است و به کمک پزشک نیاز دارند.

نقش ورزش در درمان کیست تخمدان

خانم‏هایی که کیست تخمدان دارند و دارو مصرف می‏کنند، باید از حرکات ورزشی جهشی و کششی، دوومیدانی، شنا، یوگا و نظیر آن پرهیز کنند. در واقع هر کاری که فشار به لگن بیاورد ممنوع است. پس از دوره درمان هم که پزشک تعیین می‏کند، دوباره مراجعه کنند تا از درمان کامل خود مطلع شوند و در صورت جواب ندادن درمان و بهبود نیافتن، بررسی‏های آزمایشگاهی دقیق‏تر از آن‏ها به عمل آید.

زمان مراجعه به پزشک و پیگیری در کیست تخمدان

کلاً برای رفع کیست‏ها، ساده‏ترین و کم‏خرج‏ترین درمان، مصرف قرص‏های ضدبارداری است ولی نباید خودسرانه مصرف شوند، بلکه این بیماران باید تحت نظر متخصص زنان باشد و فرم‏های مقاوم به درمان را جدی بگیرد.

مشکلات تخمدانی از دوران جنینی تا پایان زندگی می‏توانند بروز کنند، بنابراین توصیه می‏شود: تمام خانم‏ها سالی یک بار و دختران هر چند سال یک بار به متخصص زنان مراجعه کرده و تحت معاینه قرار گیرند. به‏خصوص پس از ۵۰ سالگی که مشکلات خطرناک تخمدانی (سرطان‏ها) شایع‏تر است، فرد باید از این سن هر ۶ ماه یک بار حتماً مورد معاینه دقیق قرار گیرد. 

***

    تصویر پروفایل نویسنده:دکتر زهره لواسانی
    پروفایل داک تاپ
    گفتگو با دکتر زهره لواسانی
    سایر مقالات دکتر زهره لواسانی

    کانال تلگرام بهترین پزشکان ایران | داک تاپ

    کانال تلگرام بهترین پزشکان ایران | داک تاپ

    اینستاگرام بهترین پزشکان ایران

    اینستاگرام داک تاپ | بهترین پزشکان ایران

    بستن
    تبلیغات:

    داک تاپ از تمامی علاقه مندان به بازاریابی و تولید محتوی بصورت تمام وقت و یا پاره وقت-دورکاری دعوت به همکاری می کند. جهت فرستادن در خواست خود به این صفحه مراجعه بفرمایید.

    کار پاره وقت در داک تاپ

    همکاری با داک تاپ