امر خیالی، سمبلیک و واقعی

در مفاهیم لکانی به سه اصطلاح بالا یعنی سه امر خیالی، سمبلیک و واقعی بسیار رجوع می شود. سه مفهومی که برای توضیح طرز کارکرد ذهن ما لکان در طول زمان حیاتش در سمینارهای خود آنها را مطرح، بازبینی و در نهایت تکمیل کرد. در این جا با توضیح کوتاهی در مورد این سه مفهوم، در قالبهای دیگری که در زندگی روزمره با آنان سر و کار داریم این سه را جستجو خواهیم کرد.

امر خیالی، وادی رقابت، مقایسه و حسادت است. دو گانه بوده و در حد معانی ثابت باقی می ماند. امر خیالی، امر تصاویر است و الگو برداری محض. لذت جویی های ساده و بی سوال. بودن و نبودن، چپ و راست، کم و زیاد، خشم و آرامش، گرسنگی و سیری، … و بسیاری از این قبیل در این وادی جای می گیرند.

امر سمبلیک، وادی بخش دیگری از کلام است که عمق دارد، با آن می شود بازی کرد، قالب جوک و سر به سر گذاشتن و طعنه زدن دارد، دیپلماسی و پیچیدگی دارد که به راحتی لایه های عمیق آن را در قالب زبان مادری نمی شورد جاری نمود. یک حفره و یا کمبود دارد. باید و نباید قانونی، مقررات ویژه و خط قرمز دارد. سه گانه است: درست بر خلاف امر خیالی که سر راست است و خطی، وادی سمبلیک هرمی است. پیچیدگیهای کلامی، باید ها و نباید های مافوق من (سوپر ایگو) همگی در امر سمبلیک هستند. در اینجا لازم است این نکته را یاد آور شوم که با سمبل های یونگی بسیار متفاوت است چرا که آنها هر کدام معنی مشخصی دارند که نتیجتا در دسته امر خیالی قرار می گیرند و نه سمبلیک. امر سمبلیک، وادی است که افراد سایکوتیک به حد و اندازه نوروتیک ها بدان پای نگذارده اند.

امر واقعی، امری است تمام و کمال و درست بر عکس سمبلیک هیچ حفره و جای خالی ندارد. وادی ایجاد هراس بشر است. یارای رویارویی با آن از حد تحمل افراد بیرون است. در معنی و هیچ کجای کلام نمی گنجد. نا خودآگاه لکانی است که برای رسیدن به نزدیکی هسته آن می بایست پا را فراتر گذارد که خود زمان آماده سازی طول و طویلی می طلبد. افراد سایکوتیک در قالب توهم آن را تجربه می کنند. در حقیقت آن چه در وادی سمبلیک برای آن ها سمبلیزه نشده است سر از این امر در می آورد. درست به همین دلیل در بالین سایکوز، روانکاوان لکانی دیدی متفاوت از روانپزشکی به توهمات و هذیانهای بیماران دارند. در برخی موارد، باور به همین عناصر توهمی است که آنان را به وادی سمبلیک وصل می نماید. مرگ در امر واقعی جای دارد.

این سه امر، حلقه سه گانه ای را تشکیل می دهند که بدون یکدیگر و مستقل از هم به هیچ وجه کار نخواهند کرد. در محل تلاقی این سه مورد، لکان مفاهیم دیگری همانند عنصر عامل آرزومندی را قرار داد و در محل تلاقی هر کدام از دوتای این سه گانه را به ترتیب زیر نام گذاری کرد: معنا سازی میان سمبلیک و امر خیالی، لذت جویی فالیکی میان امر واقعی و سمبلیک و در نهایت لذت جویی دیگری میان دو امر خیالی و حقیقی. در همین ارتباط لکان برای توضیح سنتوم Sinthome به عنوان حلقه چهارم در سایکوز که نقش آن اتصال دادن سه حلقه در حال فرو پاشی است، استفاده نمود. مثال این مورد نوشته های جیمز جویس، نویسنده معروف و روانپریشی است که راه حلی در وادی سمبلیک یعنی طرز نگارش خاصش که از آن لذت می برد را یافته بود که در نتیجه آن وارد فاز فعال بیماری سایکوز نگردیده بود. هر چند در نوروزیس، Sinthome در پایان روانکاوی لکانی نیز توضیح دیگری دارد که در جای دیگری بدان اشاره خواهم کرد. در توضیح شکل گیری ضمیر نا خودآگاه نیز که هم در نوروزیس و هم در سایکوز آن را داریم، لکان از این سه مفهوم تمسک جست. نا خودآگاه در سایکوز فقط در امر خیالی جای دارد ولی در نوروزیس با وجود اینکه در ابتدا لکان در سمینارها و کتابش آن را به ساختار زبان و کلام مشابه دانسته بود (یعنی امر سمبلیک) در نهایت به سمت مدلهای توپولوژی رفت و نا خودآگاه را در وادی امر واقعی توصیف نمود. به عبارتی ضمیر نا خود اگاه لکانی از سمت نشانه های کلامی (Signifiers) به امر واقعی پیش رفت که فقط سراسر لذت است و تنها آنجایی تجلی می یابد که فرد وجود فلسفی ندارد. مثلا از طریق لغزش های زبان، خواب و رویا و حرکات بی اختیار. کولت سولر Colette Soler روانکاو و نویسنده فرانسوی که از شاگردان لکان و هم عصر ما ست در کتاب اخیر خود به زیبایی این چرخش لکان را در تئوری نا خودآگاهش از سمت سمبلیک به امر واقعی به اثبات رسانیده است. یکی دیگر از موارد رجوع به این سه مفهوم هم ذات پنداری فرد با آرزومندی والدینش است که در امر سمبلیک جای دارد. هر چند پیش از آن، در فاز آینه ای او با تصویر خود ارتباط خیالی داشته و اتحاد اجزای بدنش را در تصویر برای اولین بار می بیند.

در مبحث نوروزیس، بیشتر زنان تشخیص هیستریا را می گیرند حال آن که بیشتر مردان آبسشنال نوروزیس هستند. در مقاله ای دیگر به تفصیل تفاوت های این دو ساختار ذهنی توضیح داده خواهد شد. از نظر روانکاوی لکانی، زنان بیشتر به امر واقعی تعلق دارند و کمتر در امر سمبلیک پیدایشان می شود. در حالی که مردان نوروتیک، ساکنان حرم سمبلیک بوده و سعی بر معنا و منطق سازی از هر رخدادی می نمایند: اینگونه باید باشد چون بوده است. نوع ارتباط زنان با منابع لذت جوییشان و نیز عمق و پیچیدگی مهندسی ذهنیشان بسیار با مردان متفاوت است. بر خلاف برخی برداشتها از مکتب لکانی مبنی بر نگرش ضد زن، لکان بیشتر وقت خود را صرف تئوریزه کردن همین پیچیدگی ساختار ذهنی زنان نمود. زنان از دیدگاه لکانی در امر واقعی یک نوع لذت جویی اضافه بر مردان دارند که به هیچ وجه آنان را در موقعیت پایین تری قرار نمی دهد. تئوریهای زیبایی در رابطه با مفهوم فالوس واقعی برای هر دو جنس در مکتب لکانی وجود داشته و حتی شروع مرحله ادیپ از نظر لکان برای هر دو جنس از مادر در نظر گرفته می شود که بر خلاف مفهوم کلاسیک فرویدی با والد جنس مخالف هم ذات پنداری صورت نمی گیرد. لکان برای توضیح نقش متعدد هر دو والد باز هم از سه مفهوم امر خیالی، سمبلیک و واقعی تمسک جست که در جای خود به آن می پردازم.

با توضیحات بالا، به مثالهایی در زندگی روزمره می پردازیم که برای درک بهتر این مفاهیم بی فایده نخواهند بود:

در یک مجتمع ساختمانی که در آن زندگی می کنیم، با برخی از همسایگان بر سر پارک اتومبیل رقابت داریم، با برخی سلام و احوالپرسی و با برخی دیگر به هیچ وجه خواهان مراوده و ارتباطی نمی باشیم. مورد اول همسایگی در وادی امر خیالی بوده در حالی که در مورد دوم و سوم به ترتیب همسایگی ما در امر سمبلیک و واقعی قرار می گیرند.

مثال دیگر دوستان فیس بوکی هستند که بعض از آن ها به صرف ظاهر و یا طرز نگاهشان در عکسی ثابت و یا هم عقیدگی در یک موضوع خاص آنها را به دوستی دعوت کرده ایم. این دسته دوستان، دوستان خیالی محسوب می شوند. دسته دوم دوستانی هستند که به لحاظ ارتباط عاطفی حتی خارج از محیط مجازی با آنان مراوده داریم، گاها از دستشان خشنود و یا دلخور می شویم. در مجموع دوستان سمبلیک ما این دسته هستند. در نهایت دوستان واقعی از دیدگاه لکانی همان دسته ای هستند که به دلیل بر انگیختن حس نا خوشایند اضطراب آن ها را بلوکه می کنیم! واقعی با واقعیت به لحاظ مفاهیم روانکاوی بسیار تفاوت دارند. آن واقعیتی که در زندگی روزمره از آن سخن می گوییم معمولا در لغت نامه لکانی به موهومات امر خیالی و یا فانتزیهای سمبلیک معنا می شوند و نه به عنوان امری واقعی.

در دنیای مد، بعضی افراد صرفا کپی برداری از دیگری می کنند و خلاقیت به دست فراموشی سپرده می شود: در امر خیالی سیر می کنیم. برای بعضی ها هم، دنیای مد بر اساس باورها، باید ها و نبایدهای سمبلیک در نظر گرفته می شود. اگر مد خاصی برای یک فرد حس عجیب، نا آشنا و یا الهام بخشی به همراه داشته باشد، می توان گفت در عرصه واقعی سیر و سیاحت می کند.

    تصویر پروفایل نویسنده:برژانت جزنی
    پروفایل داک تاپ
    گفتگو با برژانت جزنی
    سایر مقالات برژانت جزنی

    کانال تلگرام بهترین پزشکان ایران | داک تاپ

    کانال تلگرام بهترین پزشکان ایران | داک تاپ

    اینستاگرام بهترین پزشکان ایران

    اینستاگرام داک تاپ | بهترین پزشکان ایران

    بستن
    تبلیغات:

    داک تاپ از تمامی علاقه مندان به بازاریابی و تولید محتوی بصورت تمام وقت و یا پاره وقت-دورکاری دعوت به همکاری می کند. جهت فرستادن در خواست خود به این صفحه مراجعه بفرمایید.

    کار پاره وقت در داک تاپ

    همکاری با داک تاپ