آشنایی با عوارض درمان‏ های دارویی کمک باروری/۱- OHSS

 دکتر زهره لواسانی، عضو هیأت علمی دانشگاه/ جراح و متخصص زنان و زایمان و فلوشیپ نازایی و آی‎وی‎اف

 خوشبختانه با بهره‏ گیری از درمان‏های نوین کمک باروری، موفقیت چشم‏گیری در درمان نازایی حاصل شده و خانواده ‏های زیادی صاحب فرزند شده‏ اند. در طی این درمان‏های دارویی ممکن است بعضاً در پاره‏ ای از مواقع، عوارضی نیز بروز کند که در اینجا به آن می‏ پردازم. بنابراین افرادی که از روش‏های درمانی کمک باروری استفاده می‎کنند؛ لازم است با این عوارض آشنا شوند که در صورت رخداد آن، مواجهه مناسبی با آن‏ها داشته باشند. از جمله عوارض روش­های کمک باروری در نازایی، به موارد زیر می‏توان اشاره کرد:

 ۱) سندروم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS)

 ۲) حاملگی‏های چند قلویی، اکتوپیک و هتروپیک

 در این بخش درباره «سندروم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS)» توضیحاتی ارایه خواهد شد و در بخش دوم در خصوص «حاملگی‏های چند قلویی، اکتوپیک و هتروپیک» اشاره می‎شود.

  

۱) سندروم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS)

 سندروم تحریک بیش از حد تخمدان یکی از عوارض طبی درمان‏های نازایی در بانوان است که منحصراً در روند درمان ناباروری رخ می­دهد.

 علل OHSS

         تذکر مهّم: OHSS، صرفاً یک عارضه دارویی احتمالی روش‏های درمانی کمک‏ باروری است که بعضاً در موارد مصرف این داروها ایجاد می‏شود و به هیچ وجه در افراد معمولی ایجاد نمی‎شود. از جمله عللی که این عارضه در روش‏های درمانی کمک‏ باروری رخ می‏دهد عبارتنداز:

          افزایش تعداد فولیکول­های تحریک شده و اووسیت ­های بازیافت شده

          وجود سندرم تخمدان پلی‏کیستیک (PCOS)

          میزان بالای استرادیول سرم

          افزایش تولید مواد وازواکتیو (فعال‏ کننده عروق) مانند پرورنین، رنین، آنزیم مبدل آنژیوتانسین و آنژیوتانسین IIو  I

          بروز فاکتور رشد اندوتلیال عروقی (VEGF)

          پاسخ­های التهابی (سیتوکین­ها، هیستامین و پروستاگلاندین­ها، ماست سل­ها)

  

انواع OHSS براساس زمان شروع

          OHSS زودهنگام: در عرض ۹ روز پس از برداشت اووسیت شروع می­شود و با میزان سرمی بالاتر استرادیول و تعداد بیشتر فولیکول همراه است و ممکن است از تحریک تخمدان توسط HCG برونزای تجویز شده به منظور تخمک‏ گذاری ناشی شود.

          OHSS دیرهنگام: بیش از ۹ روز پس از برداشت اووسیت شروع می­شود و با حاملگی چند قلویی و تولید HCG درونزا ارتباط دارد.

 

انواع OHSS براساس شدت علایم

 ۱- خفیف: اتساع و درد خفیف شکم، تهوع و استفراغ، افزایش ابعاد تخمدان (۱۲۵ سانتی­متر)

 ۲- متوسط: علایم بالا همراه با آسیت شکم (وجود مایع در شکم).

 ۳- شدید: آسیت شدید، هیدروتوراکس، تنگی نفس، تغلیظ خون، افزایش خاصیت انعقادی، نارسایی حاد کلیه، ترومبوسیتوپنی و سندرم دیسترس تنفسی حاد (ARDS).

 

اقدامات تشخیصی- درمانی

 ·        ارسال آزمایشات لازم: شامل؛ شمارش کامل خون (CBC)، زمان پروترومبین، زمان ترومبوپلاستین، پارسیل، الکترولیت­های سرم، تست­های عملکرد کبد، کراتینین، نیتروژن اوره خون (BUN)

 ·        معاینه فیزیکی کامل: (معاینه شکم: بررسی از نظر آسیت و نوع آن خفیف، شدید، متوسط)، (معاینه قفسه سینه: بررسی شواهد افوزوین یا ادم پلور، نارسایی احتقانی قلب، محدودیت اتساع قفسه‏سینه به علت آسیت)، (معاینه مناطق محیطی: بررسی از نظر ادم گوده‏گذار). (معاینه لگن ممنوع است چون تخمدان­های بزرگ ممکن است شکننده و مستعد تورسیون باشند.)

 ·        رادیوگرافی قفسه ‏سینه: در صورت وجود درجات چشمگیر تنگی نفس یا وجود اختلالاتی در معاینه قفسه سینه

 ·        سونوگرافی ترانس‏واژینال: برای تشخیص میزان پایه آسیت و اندازه تخمدان­ها

 ·        بررسی اشباع اکسیژن: در صورت وجود اختلال تنفسی

 ·        سنجش میزان سرمی HCG در روز ۱۶ پس از برداشت اووسیت در صورت انتقال رویان

  

الف- درمان سرپایی (فقط در موارد خفیف)

          محدودسازی فعالیت

          اندازه ‏گیری وزن به طور روزانه

          اندازه‏ گیری میزان مصرف مایعات (حداقل یک لیتر در روز، عمدتاً از مایعات دارای تعادل الکترولیتی) و برون ده مایعات

          پیگیری روزانه از طریق تلفن یا ویزیت

 

۱- موارد نیاز به بستری در بیمارستان

          ناتوانی در تحمل مایعات خوراکی

          اُفت فشار خون

          اختلال تنفسی

          آسیت شدید (وجود مایع در شکم)

          افزایش غلظت خون

          افزایش گلبول‏های سفید خون (لکوسیتوز)

          کاهش الکترولیت­های سرم (کاهش سدیم و پتاسیم)

          عملکرد غیرطبیعی کلیه یا کبد

          کاهش اشباع اکسیژن

  

۲- موارد نیاز به بستری در بخش مراقبت­های ویژه (ICU)

          نارسایی کلیه

          سندروم زجر تنفسی (ARDS)

          بیماری ترومبوآمبولی یا هیدروتوراکس شدید

 

ب- درمان بیمارستانی

          کنترل دقیق نشانه­ های حیاتی: در هر ۴ ساعت در آغاز

          تعادل مایعات: سنجش میزان دریافت و برون ده مایعات.

          ارسال آزمایشات: آزمایش روزانه CBC، سدیم، پتاسیم، تست­های عملکرد کلیه و کبد، PT، PTT در هنگام پذیرش و سپس تکرار آن‏ها برحسب نیاز)

  

        مراقبت­های حمایتی در بیمارستان

 الف- یک لیتر سرم نرمال سالین به صورت سریع در عرض یک ساعت (در صورت کاهش حجم ادرار) و سپس با سرعت ۱۲۵ سی‏سی در ساعت. (در آغاز، هماتوکریت باید دوبار در روز کنترل شود، با طبیعی شدن هماتوکریت، می­توان میزان نگهدارنده مایعات داخل وریدی را به تدریج کاهش داد. این کار عوارض جانبی ناشی از تجمع مایع در فضای سرم را به حداقل می­رساند. در بیماران مبتلا به OHSS، نباید برای هیدراسیون داخل وریدی از محدود رینگرلاکتات استفاده شود.)

 ب- در صورت پابرجا ماندن کاهش حجم ادرار، تجویز متوالی ۵۰ سی‏سی آلبومین ۲۵% و سپس ۱۰ میلی‏گرم فورسماید داخل وریدی که برحسب نیاز این ترکیب را می­توان ۴۳ بار در ۲۴ ساعت تکرار کرد.

 ج- کشیدن مایع داخل شکم (پاراسنتز) در صورت ناراحتی شدید شکمی و اختلال تنفسی در اثر مقادیر بالای آسیت

 د- تجویز داروهای ضد تهوع (اُندانسترون) و ضد درد (استامینوفن)

 ه- تجویز هپارین به منظور پیشگیری از ترومبوامبولی

  

پیشگیری از OHSS

 ۱- اگر میزان بالای استرادیول (بیش از ۳۰۰۰ بیکوگرم در میلی‏لیتر) قبل از تجویز HCG وجود داشته باشد، می­توان با تکنیکی به نام Coasting در جهت پیشگیری از OHSS تلاش کرد.

 (Coasting شامل؛ عدم تجویز گنادوتروپین و به تاخیر انداختن تجویز HCG تا زمانی است که استرادیول کاهش پیدا کند. با فولیکولی با قطر مساوی یا بیشتر از ۱۸ میلی‏متر در سونوگرافی ترانس‏واژینال دیده شود. Coating به طور کامل از خطر OHSS شدید یا لغو سیکل جلوگیری نمی­کند، اما خطر OHSS شدید را در ضمن بالا نگه داشتن میزان حاملگی به حداقل می­رساند.)

 ۲- تجویر قرص کابرگولین ۰٫۵ میلی‏گرمی از روز تخمک‏ گیری به مدت ۸ روز٫

 ۳- استفاده از GnRH آگونیست به جای HCG برای تخمک‏گیری.

 ۴- رژیم پُر پروتئین شامل؛ مصرف آبگوشت غلیظ و سفیده تخم مرغ روزانه حداقل ۴ عدد

 ۵- سایر راه­های دیگر برای کاهش خطر OHSS عبارتند از: محافظت رویان­ها در حالت انجماد در مرحله پیش هسته و منتقل کردن رویان­های ذوب شده به داخل رحم در سیکل بعدی، با آماده­سازی اندومتر بدون تحریک تخمدان (COH) و یا استفاده از روش بلوغ آزمایشگاهی اووسیت­ها (IVM) در این روش فولیکول­های نابالغ آسپیره می­گردند و اووسیت­های بازیابی شده تا هنگام بلوغ در شرایط آزمایشگاهی رشد داده می­شوند.

 در بخش دوم در خصوص سایر عوارض روش­های کمک باروری در نازایی اشاره می‎شود.

 همچنان برای درمان ناباروری، اقدام کنید و نگران عوارض احتمالی دارویی نباشید.

***************************************************

    تصویر پروفایل نویسنده:دکتر زهره لواسانی
    پروفایل داک تاپ
    گفتگو با دکتر زهره لواسانی
    سایر مقالات دکتر زهره لواسانی

    کانال تلگرام بهترین پزشکان ایران | داک تاپ

    کانال تلگرام بهترین پزشکان ایران | داک تاپ

    بستن
    تبلیغات:

    داک تاپ از تمامی علاقه مندان به بازاریابی و تولید محتوی بصورت تمام وقت و یا پاره وقت-دورکاری دعوت به همکاری می کند. جهت فرستادن در خواست خود به این صفحه مراجعه بفرمایید.

    کار پاره وقت در داک تاپ

    همکاری با داک تاپ